बहुविवाह साँच्चै बदर हुन्छ ?

‘मलाई झुक्याएर विवाह गरे, दुई सन्तान छन् । मेरो पतिकी जेठी श्रीमती छुट्टै बस्छिन् । अब मेरो विवाह बदर हुन्छ रे, छोराछोरीचाहिँ के हुन्छन् ? म कहाँ जाने ?’ आठ महिनाअघि दशैँको टीकाको भोलिपल्ट एक परिचित महिलाले गोरखाबाट फोनमा सोधिन् । त्यसअघि असोजको पहिलो हप्ता महेन्द्रनगर र सुर्खेतमा पनि केही महिलाले बहुविवाह बदर हुन्छ भन्छन, के यो सही हो ? भनी सोधेका थिए । निजामती सेवा ऐनमा बहुविवाह गर्ने कर्मचारीको जागिर जाने कुरा उल्लेख भएको भन्ने समाचार केही अनलाइनहरूमा आएपछि नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरीमा आफ्ना पारिवारिक सदस्य भएका कतिपयको जिज्ञासा थियो, कर्मचारीलाई मात्रै ? प्रहरीमा यो लागू हुँदैन ?

 

नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी र नेपाली सेनाका जवानका धेरैजसो मुद्दा बहुविवाहसँग सम्बन्धित हुने गरेका छन् । यी तीनवटै सुरक्षा निकायका कानुन र लैङ्गिक मुद्दा हेर्ने शाखामा प्रायः कुनै न कुनै महिला आफ्ना पतिले अर्को विवाह गरेर आफू र आफ्ना सन्तानलाई बेवास्ता गरेको भनी न्याय माग्न आइरहेका भेटिन्छन् । तर, यो कर्मचारी या पुलिस आर्मीसँग मात्र जोडिएको कुरा होइन । सर्वसाधारणसँग प्रत्यक्ष जोडिएको समस्या हो । घरघरकै त नभनौँ तर गाउँगाउँ र सहर, बस्तीहरूको कहानी हो ।

 

अब नयाँ कानुन लागू हुन लाग्यो रे, दोस्रो विवाह बदर हुन्छ रे, त्यसै पनि मेरा पतिले मलाई राम्रो गर्न छाडेका छन्, अब के हुन्छ ? आठ महिनाअघि गोरखाकी महिलाले सोधेजस्तै प्रश्न काठमाडौमैं बस्ने एक जागिरे महिलाले गरेपछि यो विषयमा मानिसहरूमा अन्योल धेरै रहेछ भन्ने लाग्यो । सरकारी जागिरमा रहेकी उनको बीस वर्षअघि विवाह भएको थियो । तीन सन्तान छन्, जागिर छोडेर त्यसै बसेका उनका पति कहिले जेठी श्रीमतीसँग र कहिले उनीसँग बस्छन् । प्राचीनतम् असभ्यतामध्येको एक बहुविवाहलाई अभ्यास गर्नेहरूको सङ्ख्या नेपालमा अझै धेरै छ ।

 

बहुविवाहहरू घट्दै आए पनि महिलाहरू एकप्रकारको मनोवैज्ञानिक त्रासमा बाँचिरहेका थिए, छन् । बच्चा नहुँदा पुरुषबाटै नहुने भए पनि अर्को विवाह गर्नका लागि पर्ने गरेको पारिवारिक दबाब होस् या पतिको प्रवृत्ति, त्यसको मानसिक असर व्यापक थियो । यसप्रकारको मनोवैज्ञानिक त्रासबाट अब मुक्ति मिलेको छ । अब महिला विगतमा भन्दा बढी सचेत हुनुपर्ने आवश्यकता पनि छ ।

 

मुलुकी ऐनले विगतमा गरेका कानुनी व्यवस्थाहरूमा व्यापक परिवर्तनसहित आएको मुलुकी देवानी संहिता र फौजदारी संहितासँगै नयाँ कानुनी व्यवस्थाबारे अनेक चर्चा–परिचर्चाहरू भइरहेका छन् । परिवारको संरचनासँग सम्बन्धित धेरै कुरा समावेश भएकाले मानिसहरूमा व्यापक चासो हुनु स्वाभाविक पनि हो । त्यसमध्येको एउटा विषय बहुविवाह हो । नयाँ कानुनअनुरूप अब बहुविवाह स्वतः बदर हुन्छ । या भनौँ, बहुविवाह भन्ने नै हुँदैन । पत्नीसँग कानुनी रूपमा सम्बन्धविच्छेद नगरी कसैले दोस्रो विवाह गरेमा त्यसले मान्यता पाउँदैन । बहुविवाहले मान्यता नै नपाएपछि निजामती या प्रहरी नियामावलीहरूमा बहुविवाह गर्नेको जागिर रहने या जाने भन्ने कुरै हुँदैन ।

 

तथापि नियमावलीहरूमा यस्ता कुराले स्थान पाउँदा कानुनको कार्यान्वयनमा थप मद्दत नै पुग्छ । विगतमा एउटै रहेको मुलुकी ऐनलाई अहिले देवानी र अपराध दुई अलग कानुनका रूपमा ल्याइएको छ । संसद्बाट पारित भई २०७४ साल असोज ३० गते राष्ट्रपतिबाट प्रमाणीकरण गरिएको मुलुकी देवानी (संहिता) ऐन २०७४ र मुलुकी अपराध (संहिता) ऐन २०७४ यही २०७५ साल भदौबाट कार्यान्वयनमा आउनेछ । यी दुवै कानुनमा बहुविवाह बदर हुने कुरा स्पष्ट उल्लेख गरिएको छ ।

 

देवानी संहितामा रहेको पारिवारिक कानुनअन्तर्गत दफा ७१ मा ‘विवाह गर्न गराउन नहुने’मा ‘विवाह भइसकेको मानिस’ भनी उल्लेख भएको छ भने अपराध संहिता ऐनको दफा १७५ मा ‘विवाह गर्न नहुने’अन्तर्गत उप दफा १ मा विवाहित पुरुषले वैवाहिक सम्बन्ध कायम रहेको अवस्थामा अर्को विवाह गर्न नहुने र २ मा पुरुष विवाहित हो भन्ने जानी–जानी महिलाले त्यस्तो पुरुषसँग विवाह गर्न नहुने उल्लेख गरिएको छ । यसअघिका कानुनमा यस्तो विवाह भएमा सजायको व्यवस्था गर्ने गरिएकोमा यस कानुनमा ‘उप दफा १ बमोजिमको विवाह स्वतः बदर हुनेछ’ भनी उल्लेख गरिएको छ । साथै एक वर्षदेखि पाँच वर्षसम्म कैद र दश हजार रुपैयाँदेखि पचास हजार रुपैयाँसम्म जरिवानासमेतको व्यवस्था गरिएको छ । उजुरीको हद म्याद विगतमा ३५ दिन रहँदै आएकोमा यो कानुनले उजुरी गर्ने हद म्याद तीन महिना राखेको छ ।

 

मेरो श्रीमतीसँग राम्रो सम्बन्ध छैन, मैले विवाह गरेको छैन, श्रीमती धेरै वर्षदेखि अलग बस्ने गरेकाले विवाह गर्दा फरक पर्दैन जस्ता कुरामा विश्वास गरेर विवाह गर्नबाट महिला जोगिनुपर्छ । विगतमा जे–जे भयो त्यसलाई यो कानुनले समेट्दैन या भनौँ सजाय गर्दैन । मेरा यति सन्तान छन्, मेरो विवाह बदर हुन्छ रे, छोराछोरी के हुन्छन् ? भन्ने चिन्ता विगतमा विवाह गर्नेले लिनुपर्दैन ।

 

आगामी भदौ महिनापछि कुनै पुरुषले बहुविवाह गरेमा उक्त विवाह स्वतः रद्द हुनेछ । विवाह रद्दका लागि कानुनतः उजुरी गर्नुपर्नेछ र उक्त उजुरी बहुविवाह गरेको तीन महिनाभित्र गर्नुपर्नेछ । महिलाले पतिसँग रहेकै बेला या सम्बन्धविच्छेद नगरी अर्को विवाह गरे के हुने भन्ने कानुनमा उल्लेख गरिएको छैन । यो कानुनले बहुविवाहलाई अपराधीकरण गरेको छ । विगतमा पनि बहुविवाह कानुनी दायरामा थियो, तर यसलाई सामाजिक अपराधका रूपमा लिइएको थियो । तर, अब बहुविवाह सामाजिक मात्र नभएर पूर्णतः अपराध हो ।

 

देवानी संहितामा अन्य दुईप्रकारका विवाह पनि बदर हुन सक्ने व्यवस्था गरिएको छ, पुरुष र महिलाको मञ्जुरी नभई भएको विवाह र हाडनाता करणीमा सजाय हुने नाताका व्यक्तिहरूबीचको विवाह । तर, यी विवाहबाट यदि बच्चा जन्मिएका रहेछन् भनेचाहिँ उनीहरूको मञ्जुरीमा मात्र विवाह बदर हुने व्यवस्था छ । देवानी ऐनको दफा ७४ मा शारीरिक सम्पर्कबाट शिशु जन्मिएमा विवाह भएको मानिने उल्लेख छ । दफा ७५ अनुरूप जन्मिसकेको शिशुको कानुनबमोजिमको हकमा असर पर्ने छैन । विवाह बदर भए पनि बच्चाको कानुनी अधिकारलाई यो कानुनले सुरक्षित गरेको छ ।

 

यसअघि पनि बहुविवाह गैरकानुनी नै थियो । गैरकानुनी भए पनि धेरै सजाय नभएका कारण मानिसले उसलाई बेवास्ता गर्दै आएका थिए । पुस्तान्तरसँगै बहुविवाहहरू घट्दै आए पनि महिलाहरू एकप्रकारको मनोवैज्ञानिक त्रासमा बाँचिरहेका थिए, छन् । बच्चा नहुँदा पुरुषबाटै नहुने भए पनि अर्को विवाह गर्नका लागि पर्ने गरेको पारिवारिक दबाब होस् या पतिको प्रवृत्ति, त्यसको मानसिक असर व्यापक थियो । यसप्रकारको मनोवैज्ञानिक त्रासबाट अब मुक्ति मिलेको छ । अब महिला विगतमा भन्दा बढी सचेत हुनुपर्ने आवश्यकता पनि छ । मेरो श्रीमतीसँग राम्रो सम्बन्ध छैन, मैले विवाह गरेको छैन, श्रीमती धेरै वर्षदेखि अलग बस्ने गरेकाले विवाह गर्दा फरक पर्दैन जस्ता कुरामा विश्वास गरेर विवाह गर्नबाट महिला जोगिनुपर्छ । विगतमा जे–जे भयो त्यसलाई यो कानुनले समेट्दैन या भनौँ सजाय गर्दैन । मेरा यति सन्तान छन्, मेरो विवाह बदर हुन्छ रे, छोराछोरी के हुन्छन् ? भन्ने चिन्ता विगतमा विवाह गर्नेले लिनुपर्दैन । यद्यपि बहुविवाह आफैँमा नमीठो सम्बन्ध हो ।

 

परिणाम विगतमा भन्दा कठोर हुने भएकाले आगामी दिनमा भने महिला–पुरुष दुवैले कानुनी सीमालाई बुझ्नुपर्ने हुन्छ । साथै कानुन नजान्नु क्षम्य हुँदैन या कानुन थाहा थिएन भन्न पाइँदैन भनेर मात्र पुग्दैन, धेरै कानुनहरू नयाँ भएकाले मुलुकमा के–कस्ता कानुन छन् भनेर सर्वसाधारणलाई जानकारी दिनु राज्यको दायित्व हो । सर्वसाधारणको जीवनमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने यसप्रकारका कानुनी जानकारीलाई अभियानकै रूपमा अघि बढाइनुपर्छ ।


थप समाचार

कति कमायो आमिर खानको फिल्म ‘थग्स अफ हिन्दुस्तान’ ले

  • 8 minutes ago
कति कमायो आमिर खानको फिल्म ‘थग्स अफ हिन्दुस्तान’ ले

एजेन्सी । बहुप्रतिक्षित फिल्म ‘थग्स अफ हिन्दुस्तान’ले बक्स अफिसको आठ दिनमा १४० करोडभन्दा बढीको कमाइ गरेको छ ।

बालिकाको बलात्कारपछि हत्या गर्ने दुई जना पक्राउ

  • 17 minutes ago
बालिकाको बलात्कारपछि हत्या गर्ने दुई जना पक्राउ

बाख्रा चराउन गएकी एक १३ वर्षीया बालिकाको हत्याको आरोपमा प्रहरीले दुई जनालाई पक्राउ गरी बिहीबार सार्वजनिक गरिएको छ। उदयपुर रौतामाई गाउँपालिका–३ लाफागाउँमा बाख्रा चराउन गएकी

न्यायिक समितिमा देखिएन नागरिक अाकर्षण

  • 26 minutes ago
न्यायिक समितिमा देखिएन नागरिक अाकर्षण

रुकुम (पूर्व) । जिल्लामा न्यायिक समितिप्रति नागरिकको आकर्षण देखिएको छैन ।



भिडियो

प्रेम र यौन

यौनवर्धक भियाग्राको प्रयोग कति उचित ?

यौनवर्धक भियाग्राको प्रयोग कति उचित ?

काठमाडौँ । उमेर पुगेका हरेक व्यक्तिलाई यौनको चाहाना हुनु स्वाभाविक नै मानिन्छ तर यदि कोहि महिला वा पुरुषलाई यौन चाहानामा गडबढी हुनु पनि सामान्य हुँदै गएको छ ।

जीवनशैली/स्वास्थ्य

पैसा बचाउने हो ? यी सामान्य लाग्ने कुरामा ध्यान दिनुहोस्

पैसा बचाउने हो ? यी सामान्य लाग्ने कुरामा ध्यान दिनुहोस्

काठमाडौं । महँगीले पेल्दै जाँदा धेरैलाई आम्दानीको थोरै हिस्सा पनि बचाउन गाह्रो भइरहेको अवस्था छ । धेरैलाई पैसा बचाउनै पर्ने अवस्था छ । तर, कतिपयले यति थोरै पैसा जम्मा गरेर के नै हुन्छ र भन्ने पनि गरेका छन् । कमाई थोरै भएपनि बचत गर्ने बानी राम्रो हो । यसले आफ्नो आवश्यकताहरुलाई कहिलेकाँही टारिदिने गर्छ । त्यसोभए कसरी गर्ने त बचत ?

विचित्र विश्व

एक अजबगजबका सन्त !

एक अजबगजबका सन्त !

पौराणिक कथाहरूमा ऋषि–मुनिहरूले हजारौं वर्षसम्म तपस्या गरेका प्रसंग आउँछन्, उनीहरूको तपस्याबाट प्रसन्न भएर इश्वर प्रकट हुन्छन् र उनीहरूले मोक्षको प्राप्ति गर्दछन् ।